1 - પિતાના કુટુંબ પ્રત્યેના અપ્રગટ પ્રેમનું કાવ્ય... પાથરણાવાળો / રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’


પોતાના કપાળ જેવડું પાથરણું પાથરી
બેઠો છે પાથરણાવાળો.
તેના પાથરણામાં
સૂપડી ભરાય એટલા કાતરા છે.
સૂપડું ભરાય એટલી કાચી બદામ છે.
સૂંડલી ભરાય એટલાં ગુંદા છે.
જેમને ખટમીઠી જિંદગી સદી ગઈ છે
તેઓ કાતરા લઈ જાય છે
જેમને ગળામાં ડચૂરો વળે તો ઠીક રહે છે
તેઓ કાચી બદામ લઈ જાય છે.
જેઓ જિંદગીને ચીકાશ ગણી જીવે છે
તેઓ ગુંદા લઈ જાય છે.
સાંજ પડ્યો બધો માલ ખપી જાય છે
ત્યારે તે પાસેની દુકાનેથી સો ગ્રામ ભજિયાં લે છે.
તેમાં તે તેની પત્નીની પસંદગીનાં
બટેટાની પતરીનાં બે ભજિયાં નખાવે છે.
તેની દીકરીની પસંદગીનાં
મરચાંના બે ભજિયાં નખાવે છે.
મોટા દીકરાની પસંદગીનાં
વાટી દાળનાં બે ભજિયાં નખાવે છે.
નાના દીકરાની પસંદગીનાં
મેથીનાં બે ભજિયાં નખાવે છે.
તેની પોતાની કોઈ પસંદગી નથી.

ડૉક્ટરે હવે તળેલું ખાવાની ના પાડી છે. બહુ Oily વસ્તુપ ખાવી ના પોસાય. ક્યારેક એકાદ ભજિયું ખાઈ લેવાય. આવી વાત આપણી આસપાસ અનેકવાર થતી સંભળાય છે. તમે સાંભળી હશે. ક્યારેક શ્રીમંતો માટે જે લક્ઝરી છે એ ગરીબો માટે જીવન જરૂરિયાત હોય છે. જીવનને ટકાવનારો ટેકો હોય છે. કવિશ્રી રમેશ આચાર્યના અછાંદસ કાવ્યો નોંખી ભાત પાડતાં કાવ્યો છે. અછાંદસમાં પણ એક છંદ તો હોય છે જ. પાથરણાવાળો કાવ્ય વાંચતા-વાંચતા આપણને પાથરણાવાળાના ઘરમાં ડોકિયું કરાવે છે અને ન લખાયેલી એક કવિતામાં ઊંડા ઉતારી દે છે.

પાથરણાવાળો એટલે કે મોટી દુકાનવાળો નહીં, લારીવાળો પણ નહીં. લારી રાખવા જેટલા ય પૈસા નથી. એ તો પોતાના જ જૂના કોઈક ધોતિયા કે ચાદર ને કે પછી કોથળાને પાથરણું બનાવીને બેઠો હોય છે. પાથરણાવાળાને કોણ બેસવા દે ? સાંકડ-મૂંકડ કોક ખૂણામાં બેઠો હોય છે. આ એ પાથરણાવાળાનું કાવ્ય છે. પોતાના ભાગ્ય જેવડું પાથરણું પાથરીને બેઠો છે. ભાગ્ય જેવું ફાટલું, ભાગ્ય જેવું નાનું, ભાગ્ય જેવું ગરીબ અર્થ આપણે કરતા જવાના... નાનકડું પાથરણું પાથરીને કાતરા, કાચી બદાલ અને ગુંદા લઈને બેઠો છે. એ ત્રણેયના માત્ર ઢગલા-ઢગલી કર્યા છે. સૂપડું ભરાય કે સૂંડલી ભરાય એટલા જ છે. અર્થાત્ મોટો વેપાર કરી શકે એવી કોઈ ક્ષમતા નથી. તેના ગ્રાહકો પણ નિશ્ચિત છે. ગરીબ પાથરણાવાળાનાં ગ્રાહકો પણ ગરીબ જ છે. જે લોકોને ખટમીઠી જિંદગી સદી ગઈ છે એ લોકો કાતરા લઈને જાય છે. કાતરા એટલે કાચી આંબલી. જે લોકોને ગળામાં ડચૂરો બાઝે તે ગમે છે એવા લોકો કાચી બદામ લઇ જાય છે. જે લોકો જિંદગીને ખૂબ ચીકણી કે ચીકાશવાળી માને છે એ લોકો ગુંદા લઇ જાય છે. આ પેટ ભરવાની વાત નથી, શોખના સ્વાદની વાત છે.

આખો દિવસ છૂટક-છૂટક ગ્રાહકો આવીને તેની પાસેથી બધું લઇ જાય છે. બધો જ માળ વેચાઈ જાય ત્યારે ખાલી પાથરણું લઈને એ ઘર તરફ જવા નીકળે છે ત્યારે ઘરનાં પ્રત્યેક વ્યક્તિનો વિચાર આવે છે. લોકો જે સ્વાદના શોખ માટે દિવસભર જે ખરીદી ગયા છે તેના પૈસામાંથી તેના કુટુંબનું ભરણ-પોષણ ચાલે છે. કવિતામાં તો સીધી વાત આવે છે કે તે બધો માલ ખપી જાય ત્યારે પાસેની દુકાનેથી ૧૦૦ ગ્રામ ભજિયા લે છે. પરંતુ હવે આપણે આપણા ભાવવિશ્વમાં ડોકિયું કરી જોઈએ. પ્રત્યેક ભજિયાવાળા પાસે એવા ઘણાં લોકો ૧૦૦ ગ્રામ, ૧૫૦ ગ્રામ ભજિયા લેવા આવતાં હોય છે, જેની સાથે બ્રેડ કે રોટલો ખાઈને એક દિવસ ટૂંકો કરતા હોય છે. પાઉં અને ભજિયા, રોટલો અને ભજિયા જમી લેતા હોય છે. ભજિયા જ તેમનું શાક હોય છે અને ભજિયા જ તેમની દાળ હોય છે. બુદ્ધિ દલીલ કરે છે કે ૨૦ રૂપિયાનાં ૧૦૦ ગ્રામ ભજિયા ખાવા કરતાં શાક ના લવાય ? ના, શાક બહુ મોંઘી વસ્તુ હોય છે. એક પિતા સાંજે રોજે રોજનું કમાઈને ઘર તરફ જતો હોય છે ત્યારે આખા ઘરનાનું પેટ ભરાય, ઘરમાં બધાંને સંતોષ થાય એ ઈચ્છા હોય છે.

પાથરણાવાળો ૧૦૦ ગ્રામ ભજિયા લે છે અને તેમાં પત્નીની પસંદગીના બટાકાની પતરીના બે ભજિયા નખાવે છે, દીકરીની પસંદગીનાં મરચાંનાં બે ભજિયા નખાવે છે, મોટા દીકરાની પસંદગીનાં બે દાળવડા નંખાવે છે, નાના દીકરાની પસંદગીનાં બે મેથીનાં ગોટા મૂકાવે છે અને .... ૧૦૦ ગ્રામ પુરા. પાથરણાવાળાને પોતાની કોઈ પસંદગી નથી. પાથરણાવાળા માટે તો પોતાનું કુટુંબ ગમતા ભોજનથી પ્રસન્ન થાય એ સંતોષ જ એનું ભોજન છે. એક પિતાનું હૃદય તેના કુટુંબ માટે કેવું હોય છે તેનું આ કાવ્ય છે. પિતાના કુટુંબ પ્રત્યેના અપ્રગટ પ્રેમનું કાવ્ય છે. ખરેખર પિતાને કોઈ પસંદગી નથી હોતી. પાથરણાવાળો પિતા મેં અનેક પિતાની આંખોમાં જોયો છે. તમે પણ આવા પિતાને ઓળખતા હશો જ.

રમેશ આચાર્યનાં કાવ્યોમાં જે મર્મ છૂપાયેલો હોય છે તે રોજિંદા જીવનના સૂક્ષ્મ અવલોકન પછી પ્રગટેલો છે. તેમનું એક જૂદી જ ભાત પાડતું એક અછાંદસ કાવ્ય જોઈએ. શીર્ષક છે મારી બિલાડીની દિનચર્યા. આમ તો હસવું આવે – હસી પડાય કે બિલાડીની દિનચર્યામાં તે વળી શું ? પણ સવારે ઊઠીને બિલાડી યોગ કરે છે. અમૂક લોકોની ભાષામાં યોગા કરે છે. પછી મોર્નિંગ-વોક કરે છે. પછી તેના ધ્યાનનો સમય હોય છે. પછી બપોરે જમીને વામકુક્ષી કરે છે. વચ્ચે- વચ્ચે બચ્ચાં ઉછેરવાની સંસારિક ક્રિયાઓ કરે છે અને રાત્રે તેની મ્યાઉં-મ્યાઉં ક્રિયાનો રીયાઝ કરે છે. ટૂંકમાં ધ્યાન-નિદ્રા-ધ્યાન એ કર્યા કરે છે. આપણા મનમાં થાય કે આ કઈ બિલાડી ? આ બિલાડી કોણ ?

દૂધ પીવું, કોઈના ઘરે ધ્યાન ધરીને ઉંદરડાનું ભોજન કરવું, પોતાના જ રાગનું અને સૂરનું ગીત ગાવું... ફરી ફરી વાંચતા લાગે છે કે બિલાડીના ઓઠા નીચે વાત તો માણસની જ થઈ છે. યોગક્રિયા, મોર્નિંગવોક, વામકુક્ષી, રિયાઝ આ બધાં શબ્દો ઉપરનો કટાક્ષ સમજતા વાર નથી લાગતી. સીધું એ કાવ્ય જ વાંચીએ :

મારી બિલાડીની દિનચર્યા

મારી બિલાડીની દિનચર્યા
કોઈને પણ રસ પડે તેવી.
પ્રાત:કાળે વહેલા ઊઠી
બગાસાં ખાઈ
ખાલી થવાની યોગક્રિયા.
પછી પાંચથી દસ ઘર સુધી
મોર્નિંગ-વોક.
એ દરમિયાન અનુકૂળતા પ્રમાણે
ઠંડું દૂધ પીવું.
પછી ધ્યાનનો સમય.
કોઈપણ ઘરના કોઈપણ ખૂણે
અનુકૂળ સમય મુજબનું ધ્યાન.
ધ્યાન છોડી-તોડી બપોરનું ભોજન.
પછી થોડી વામકુક્ષી.
ફરી કોઈપણ ઘરમાં ધ્યાન.
ફરી ભોજન.
વચ્ચે વચ્ચે બચ્ચાં ઉછેરવાં,
સાંસારિક ક્રિયાઓ કરાવી.
રાત્રે કોઈપણ ઘરમાં ‘મ્યાઉં મ્યાઉં’
રાગનો
અનુરાગ પ્રમાણે રિયાઝ.
ફરી... નિદ્રા/ધ્યાન
ફરી.....
(ગુજરાત સમાચાર, બુધવાર, ૨૧.૦૧.૨૦૧૫., પૂર્તિ – શબ્દ સૂરને મેળે)



0 comments


Leave comment