2 - કથાસાર / આરામશોભારાસ (જિનહર્ષકૃત) / સંપાદક : જયંત કોઠારી, કીર્તિદા શાહ


  • જ્વલનશિખાનું મૃત્યુ, નવી માનું આગમન અને વિદ્યુત્પ્રભાનો વધેલો ભાર
       ભરતક્ષેત્રમાં આવેલા કુરુક્ષેત્રમાં સ્થાનાશ્રય નામે એક ગામ હતું. ત્યાં અગ્નિશર્મા નામે એક યજુર્વેદી બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તેનેજ્વલનશિખા નામે મધુરભાષિણી પત્ની હતી. આ યુગલને દેવકન્યાના રૂપ સાથે હરીફાઈ કરે તેવી સ્વરૂપવાન, દક્ષ અને વિનયવંત વિદ્યુત્પ્રભા નામે આઠ વર્ષની પુત્રી હતી.

      જ્વલનશિખા રોગગ્રસ્ત થઈને મૃત્યુ પામી ત્યારે ઘરનો બધો ભાર નાની વિદ્યુત્પ્રભા પર આવ્યો. તે વહેલી સવારે ઊઠતી, ગાયો દોહતી, ઘરમાં લીંપણ કરતી. પછી ગામબહાર દૂર ગાયો ચરાવવા જતી, મધ્યાહ્નેપાછી વળતી, ઘરે આવી રસોઈ બનાવતી, પિતાને જમાડતી, પછી પોતે જમતી. છેક મોડી રાત સુધી ઘરનું કામ કરતાં વિદ્યુત્પ્રભા ખૂબ થાકી જતી.

      આથી તેણે પોતાને રાહત થાય તે માટે પિતાને બીજી મા લાવવા માટે કહ્યું. પિતાએ દીકરીનું મન રાખવા માટે બીજી પત્ની કરી. પરંતુ આ બીજી મા તો આળસુ અને એશ-આરામી હતી. તે વિદ્યુત્પ્રભા પાસે જ બધું કામ કરાવતી અને પોતે સોળ શણગાર સજીને બેસી રહેતી. ઘીનું ઠામ ઢોળાઈ જાય તોય તેનું રૂંવાડું ફરકતું નહીં. વિદ્યુત્પ્રભા તો દિવસે પૂરું ભોજન ન પામતી ને રાત્રે બરાબર ઊંઘી પણ નહોતી શકતી. એનો ભાર ઘટવાને બદલે વધ્યો.

      માણસ ગમે તેટલું સમજી-વિચારીને કાર્ય કરે પરંતુ જે થનાર છે તે થઈને જ રહે છે. આ સત્યને સ્મરીને વિદ્યુત્પ્રભાએ વિચાર્યું કે “મેં મારી જાતે પિતાને બીજી મા લાવવા માટે કહીને મારા પગ નીચે અંગારા પાથર્યા. અપરમા તે કદી ‘મા’હોય ! ઘી વિનાના દીપક પાસેથી પ્રકાશની અપેક્ષા કેમ રખાય? મારા પોતાના ભાગ્યમાં જ દુ:ખ લખ્યું હશે.” આમ મુશ્કેલીભર્યા દિવસો પસાર થતા ગયા અને વિદ્યુત્પ્રભા બાર વર્ષની થઈ.
  • વિદ્યુત્પ્રભાએ કરેલો નાગદેવનો બચાવ
      એક દિવસ તે ગાયો ચરાવવા વનમાં ગઈ હતી ને ઘાસ પર આડી પડી હતી ત્યારે રાતી આંખો અને મોટી કાળી વિકરાળ કાયાવાળો એક નાગ તેની પાસે આવ્યો. વિદ્યુત્પ્રભાને હળવેથી ઉઠાડીને મનુષ્યની વાણીમાં તે બોલ્યો : “હે બાળકી ! મારા પ્રાણને તું બચાવ. મારી પાછળ ગારુડીઓ પડ્યા છે. તું મારામાં વિશ્વાસ રાખ અને મને તારા વસ્ત્ર નીચે સંતાડી દે, નહીં તો ગારુડીઓ મને કરંડિયામાં પૂરીને લઈ જશે. દેવની શક્તિ કરતાં મંત્રની શક્તિ મહાન છે.” વિદ્યુત્પ્રભાએ નાગને સંતાડી દીધો. થોડી જ વારમાં ત્યાં ગારુડીઓ આવ્યા અને કન્યાને પૂછવા લાગ્યા કે એક મોટા નાગને તેં અહીંથી જતો જોયો છે ? વિદ્યુત્પ્રભાએ કહ્યું કે હું તો અહીં સૂતી હતી, મને કંઈ ખબર નથી. ગારુડીઓ અંદરોઅંદર વાત કરવા લાગ્યા કે આણે જો નાગને જોયો હોય તો એ તેને જોઇને ભયથી નાસી જ જાય. તેઓ આગળ-પાછળ બધે ફરી વળ્યા. પણ નાગ ક્યાંય મળ્યો નહીં તેથી નિરાશ થઇને પાછા વળ્યા.
  • નાગદેવનું પ્રગટ થવું અને વિદ્યુત્પ્રભાને આરામનું વરદાન આપવું
      ગારુડીઓને પાછા ફરેલા જોઈને કન્યાએ નાગદેવને કહ્યું કે, બધા જ ગારુડીઓ ચાલ્યા ગયા છે; તમે તમારી ઇચ્છા મુજબ કરો. તે વખતે નાગદેવ માનવવાણીમાં બોલ્યા : “હે ગુણવાન બાલિકા, ધન્યવાદ ! તારા ઉપકારથી હું બચ્યો છું. તું મારી પાસે જે જોઈએતે માગ.” કન્યાએ કહ્યું કે “હું જ્યારે ગાયો ચરાવવા જાઉં છું ત્યારે માથે સૂર્ય તપે છે ને સખત ગરમી થાય છે; એ ગરમી દૂર થાય એવું કંઈક કરો તો મને સુખ થાય.” આ બાળાએ પોતાને જીવતદાન આપ્યું છે એ એનો બહુ મોટો ઉપકાર છે એમ વિચારી નાગદેવે ફળફૂલથી સભર રહે તેવો આરામ એટલે કે બાગ વરદાનમાં આપ્યો અને કહ્યું: “છએ ઋતુઓમાં વિવિધ પ્રકારનાં ફળ, ફૂલ અને સુવાસ આપનાર આ આરામ હંમેશા તારી સાથે જ રહેશે. દુઃખ સમયે મારુંસ્મરણ કરજે. તું સ્મરીશ ત્યારે હું પ્રત્યક્ષ થઈશ.” આમ કહી દેવ અદૃશ્ય થયા.

      આરામના પ્રભાવથી વિદ્યુત્પ્રભાનેક્ષુધાતૃષ્ણા લાગતી નહીં. ગાયો ચરાવીને ઘેર ગઈ ત્યારે માતાએ જમવાનું કહ્યું પણ ‘ભૂખ નથી' એમ કહીને તે સૂઈ ગઈ. આરામનો સથવારો હોવાથી તેને હવે ગાયો ચરાવતી વખતે ગરમી ભોગવવાની રહી નહીં.
  • રાજા અને વિદ્યુત્પ્રભાનું મિલન, લગ્ન અને વિદ્યુત્પ્રભાનું ‘આરામશોભા' નામકરણ
      વિદ્યુત્પ્રભા એક વાર વનમાં ગાયો ચરાવવા ગઈ હતી, ને આરામ કરવા માટે તે ઝાડ નીચે સૂઈ ગઈ હતી ત્યારે પાટલિપુરનો રાજા જિતશત્રુ દિગ્ગયાત્રા કરતો-કરતો શત્રુઓને જીતીને પોતાના લશ્કર સાથે આ વનમાં આવ્યો. છાંયો જોઇને આંબા નીચે તે બેઠો અને સૈન્યને પણ ત્યાં આરામ કરવા કહ્યું. સૈનિકોએ હાથી-ઘોડાને ઝાડની ડાળીઓએ બાંધ્યા. કેટલાક સિપાઈઓ છાંયડામાં બેઠા અને કેટલાક સૂઈ ગયા.

      સૈન્યના કોલાહલથી વિદ્યુત્પ્રભા જાગી ગઈ. ગાયો હાથીથી ભડકીને દૂર જતી રહી હતી એટલે વિદ્યુત્પ્રભા તેને પાછી વાળવા માટે દોડી. તે દોડી એટલે તેની પાછળ-પાછળ આરામ પણ ચાલવા માંડ્યો. આ જોઇને રાજાએ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું. તેણે મંત્રીને પૂછ્યું કે આમ કેમ થયું? બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ કહ્યું કે આ પ્રભાવ પેલીકન્યાનો છે. પછી મંત્રીએ કન્યાને કહ્યું કે અમે તારી ગાયો પાછી વાળી લાવીશું, તું ન જા. મંત્રીના કહેવાથી વિદ્યુત્પ્રભા પાછી ફરી અને આરામ પણ તેની સાથે પાછો ફર્યો.

      વિદ્યુત્પ્રભાને જોઇ રાજા વિચારવા લાગ્યો કે મારે ઘેર જે રાજકન્યાઓ છે તેઓ સુંદર વસ્ત્રો અને અલંકારો ધારણ કરે છે તેમ છતાં આ ફાટેલાં વસ્ત્રો પહેરેલી કન્યા જેટલી સુંદર તે લાગતી નથી. જેમ મધુકર કેતકી પર મોહ પામે તેમ રાજાને વિદ્યુત્પ્રભા માટે થયું. મંત્રીએ રાજાના મનને પારખ્યું ને કન્યાને પૂછ્યું કે તું કુંવારી છે કે પરણેલી ?

      શરમથી મુખ નીચું કરીને કન્યાએ કહ્યું: “બાજુના ગામમાં રહેતા મારા પિતા અગ્નિશર્માને તમે વાત કરો. માતા-પિતા તો સુંદર વર-ઘર જોઈને સંતાનોને પરણાવે છે, પરંતુ પછી ભાગ્ય પ્રમાણે સુખદુઃખ મળે છે.” કન્યાના આવા શબ્દો સાંભળીને રાજાને વિદ્યુત્પ્રભા માટે માન વધ્યું. તેણે વિચાર્યું કે આ કન્યા ઉંમરમાં નાનીછે પરંતુ ગુણવાન છે.

      રાજાની આજ્ઞા લઈને મંત્રી કન્યા સાથે બ્રાહ્મણને ઘેર ગયો અને રાજા માટે કન્યાના હાથની માગણી કરી. બ્રાહ્મણે ખુશ થઈ પોતાનું ભાગ્ય ફળ્યું છે એમ માનીને મંજૂરી આપી. રાજાએ બ્રાહ્મણકન્યા સાથે ગાંધર્વવિવાહ કર્યા અને જેની ઉપર આરામ સદાય શોભતો હતો તે બ્રાહ્મણકન્યા વિદ્યુત્પ્રભાને‘આરામશોભા' નામ આપ્યું. પોતે રાજા અને પોતાના સસરા ગરીબ બ્રાહ્મણ એ ન શોભે તેથી રાજાએ તેને બાર ગામ આપ્યાં. રાજા રાણીને લઈને પોતાના નગરમાં આવ્યો. નગરજનો રાજાના ભાગ્યને અને રાણી તથા એના આરામના પ્રભાવનેઅભિનંદનઆપવા લાગ્યા. રાજારાણી વિવિધ પ્રકારની લીલા કરતાં, સુખ ભોગવતાં, દિવસો પસાર કરવા લાગ્યાં.
  • અપરમાને પુત્રીજન્મ, આરામશોભાને મારી નાખવાની તેણે કરેલી તરકીબો અને નાગદેવે કરેલો બચાવ
      આ બાજુ અગ્નિશર્મા બ્રાહ્મણની પત્નીને પુત્રી આવી. સમયપસાર થતો ગયો અને કન્યા યુવાન થઈ. અપરમાતાએ આરામશોભાને મારી નાખવાનું અને રાજા સાથે પોતાની પુત્રીને પરણાવવાનું વિચાર્યું. એણે પોતાના પતિને દીકરીને ત્યાં મીઠાઈ આપવા જવા કહ્યું. બ્રાહ્મણે ઘણું કહ્યું કે એ રાજાની રાણી થઈ છે. જે કપૂરે કોગળા કરતું હોય તેને આપણી મીઠાઈ નજરે ન આવે અને આપણી ત્યાં હાંસી જ થાય. પરંતુ કપટી બ્રાહ્મણી માની નહીં. તેણે દીકરીને ત્યાં મીઠાઈ લઈને જવાનો આગ્રહ જારી જ રાખ્યો. અપરમાનું પોતાની દીકરી પરનું આટલું બધું હેત જોઈને બ્રાહ્મણ દીકરીને ત્યાં જવા તૈયાર થયો.
 
      કોઈ જાણે નહીં તેમ બ્રાહ્મણીએ વિષ નાખી સિંહકેસરા લાડુ તૈયાર કર્યા. એક કોરો ઘડો મંગાવી તેમાં લાડુ મૂક્યા અને તે ઘડો બ્રાહ્મણને આપીને કહ્યું કે દીકરીને કહેજો કે તારી માએ આ તારે માટે જ મોકલ્યા છે; બીજાને આપીશ નહીં.

      ભોળા બ્રાહ્મણને અપરમાના કુટિલ આશયની કશી જ ખબર ન હતી. ઘડો લઈને એ દીકરીને ત્યાં જવા નીકળ્યો. નગર સુધી પહોંચતાં પહોંચતાં તો બ્રાહ્મણ થાક્યો. વળી, માથે સૂરજ પણ તપતો હતો તેથી ઝાડની છાયા જોઈને આરામ કરવા બેઠો અને સૂઈ ગયો. નાગદેવને ખબર પડી કે વિષમિશ્રિત લાડુ લઈને આ બ્રાહ્મણ આરામશોભાને આપવા માટે જાય છે. એણે વિચાર્યું: “મારા જીવતાં છતાં તેને કોણ મારી શકે તેમ છે?” અને નાગદેવે વિષમિશ્રિત લાડુ કાઢી લઈને ત્રિલોકમાં પણ દુર્લભ એવા, અમૃત સમાન સ્વાદવાળા લાડુ તેમાં મૂકી દીધા.

      ઊંઘ પૂરી થતાં બ્રાહ્મણ જાગ્યો અને રાજદ્વારે પહોંચ્યો. રાજાએ બ્રાહ્મણનું સ્વાગત કરીને કુશળકલ્યાણ પૂછયા. બ્રાહ્મણે રાજાને ઘડો આપી કહ્યું કે આરામશોભા માટે તેની માતાએ આ લાડુ મોકલ્યા છે. રાજાએ રાણી પાસે જઈ વાત કરી. આરામશોભાએ ઘડો ખોલ્યો અને ઘડામાંથી લાડુની સુગંધ ચોમેર પ્રસરી. દેવોને પણદુર્લભ એવા અમૃતફળ જેવા મીઠા અને મોટા લાડુ જોઈ રાજાને આશ્ચર્ય થયું. રાજાની સૂચનાથી દરેક રાણીને એકએક લાડુ મોકલવામાં આવ્યો. બધાંએ આ સ્વાદિષ્ટ લાડુ ખાઈને આરામશોભાની માતાની આવડતનાં વખાણ કર્યા.

      અગ્નિશર્માએ આરામશોભાને થોડા દિવસ પોતાને ઘેર મોકલવા રાજાને વિનંતી કરી, પણ રાજાએ “રાજાની રાણી સૂર્ય દેખે નહીં” એ રાજરીતિ દર્શાવી ના પાડી.

      બ્રાહ્મણ ઘરે પાછો ફર્યો. પત્નીને બધી વાત કરી. પાપિણી અપરમાએ મનમાં વિચાર્યું કે પેલું વિષ સાચું નહીં હોય. હવે બીજું વધારે અસરકારક વિષ લાવીને ફરીથી મીઠાઈ બનાવીને મોકલું, જે ખાતાં જ આરામશોભા મૃત્યુ પામે. ફરીથી બ્રાહ્મણ વિષમિશ્રિત સૂતરફેણી લઈને રાજાને ત્યાં ગયો. પહેલાંની જેમ નાગદેવે વિષમિશ્રિત સૂતરફેણી લઈ લીધી ને અમૃતના સ્વાદવાળી મૂકી દીધી. ફરીથી રાજદરબારમાં બધાંએ મીઠાઈ ખાધી અને આરામશોભાની ગામડિયા માતાની ચતુરાઈ અને હોશિયારીનાં સૌએ વખાણ કર્યા.

      આમ, બ્રાહ્મણીનો ઉપાય બીજી વાર પણ નિષ્ફળ ગયો. બ્રાહ્મણ બીજી વાર પાછો આવ્યો ત્યારે આરામશોભા સગર્ભા છે એવા સમાચાર લઈને આવ્યો. બ્રાહ્મણીએ નવી યુક્તિ કરી. તેણે બ્રાહ્મણને ફરીથી વિષમિશ્રિત મીઠાઇ લઈને આરામશોભાને ત્યાં મોકલ્યો, તે ઉપરાંત કોઈ પણ ઉપાયે, છેવટે બ્રહ્મતેજ બતાવીને પણ, આરામશોભાને પોતાના ઘેર લઈ આવવા માટે કહ્યું.

      બ્રાહ્મણ રાજાને ત્યાં ગયો અને કહ્યું કે પહેલી સુવાવડ તો દીકરી માને ઘેર જ કરે; માટે આરામશોભાને મારે ત્યાં મોકલો. રાજાએ રાજનીતિ સમજાવી કે રાજરાણી પ્રસૂતિ માટે પિયર જાય નહીં. પરંતુ બ્રાહ્મણ માન્યો નહીં. આરામશોભાને નહીં મોકલો તો હું પેટમાં છરી ભોંકીને મરી જઈશ એવી એણે ધમકી આપી. મંત્રીએ રાજાને સમજાવ્યું કે આ બ્રાહ્મણ ઘેલો છે, એ બ્રહ્મહત્યાનું પાપલગાડશે માટે રાણીને મોકલો. મંત્રીની સલાહથી રાજાએ રાણીને બ્રાહ્મણ સાથે મોકલી.
  • આરામશોભાને પુત્રજન્મ, કુટિલ માતાએ આરામશોભાને ધક્કો મારી કૂવામાં નાખવી અને પોતાની પુત્રીને નકલી આરામશોભા તરીકે રાજાને ત્યાં મોકલવી
      આ દરમિયાન અપરમાએ પોતાના ઘરની પાછળ એક કૂવો ખોદાવ્યો હતો, પણ એના કપટને આરામશોભા ક્યાંથી જાણે ? પિયરમાં આવ્યા પછી થોડા સમયે એણે પુત્રને જન્મ આપ્યો અને એ આનંદ પામી. બ્રાહ્મણે પણ ગોળ વહેંચીને ઉત્સવ મનાવ્યો. એક વાર આરામશોભા પોતાની અપરમા સાથે સંડાસ જતી હતી ત્યારે તેણે ઘર પાસે એક કૂવો જોયો. તેણે માને પૂછ્યું કે પહેલાં તો આ કૂવો ન હતો. અપરમાએ કહ્યું કે તું રાજરાણી છે; દૂરથી પાણી લાવીએ તેમાં કોઇ ઝેરબેર નાખે એવો ભય રહે તેથી ઘરઆંગણે કૂવો ખોદાવ્યો છે. ભોળી આરામશોભા પાણી જોવા નીચું વળી અને અપરમાએ તેને ધક્કો મારી કૂવામાં નાખી. પડતાં જ આરામશોભાએ નાગદેવનું સ્મરણ કર્યું. નાગદેવે તરત તેને ઝીલી લીધી. નાગદેવ પાપિણી અપરમા પર ખૂબ ગુસ્સે થયા અને તેને મારી નાખવા તૈયાર થયા, પરંતુ આરામશોભાએ કહ્યું કે એ મારી માતા છે, એના પર કોપ ન કરશો. નાગદેવે કૂવામાં પાતાલભવન રચીને એમાં આરામશોભાને રાખી. આરામ પણ તેની સાથે કૂવામાં પ્રવેશ્યો.

      અપરમાએ આરામશોભાને સ્થાને પોતાની પુત્રીને મૂકી દીધી. પરિચારિકાઓએ જ્યારે પૂછ્યું કે રાણી એકાએક આવી કેમ થઈ ગઈ, ત્યારે તેણે સમજાવ્યું કે કોઈક પ્રસૂતિરોગ થયો જણાય છે અને પોતે કલ્પાંત કરવા લાગી. થોડા સમય પછી આરામશોભાને લેવા માટે મંત્રી આવ્યા ત્યારે આરામ ન જોવા મળતાં તેમણે અપરમાને પૂછ્યું કે “વેવાણ, આરામ કેમ દેખાતો નથી ?'' ત્યારે અપરમાએ જવાબ આપ્યો કે તરસ્યો થવાથી એ કૂવે પાણી પીવા ગયો છે, પાછળથીઆવીને તમને મળશે. નગરમાં પહોંચતાં રાજાને પણ રાણીને જોઇને આનંદ થયો નહીં. એણે રાણીને પૂછ્યું કે તું કેમ પહેલાં જેવી નથી લાગતી ? અને આરામ પણ કેમ દેખાતો નથી ? કૃત્રિમ આરામશોભાએ રાજાને કહ્યું કે આરામ તો પાણી પીવા માટે પાછળ રહ્યો છે; જ્યારે હું તેને સ્મરીશ ત્યારે પાછો આવશે.

      રાજાને આ વાતનો મેળ બેઠો નહીં અને તેને શંકા થઈ. તેણે વિચાર્યું કે આ રાણીનું મુખ જોતાં મને પહેલાં જેવો આનંદે થતો નથી; ચોક્કસ મારી સાથે કપટ થયું છે. અને એક દિવસ રાજાએ રાણીને આરામને બોલાવવા માટે કહ્યું ત્યારે રાણીએ કહ્યું કે કોઈકઅવસરે બોલાવીશ. આથી રાજાની શંકા દૃઢ થઈ.
  • નાગદેવની કૃપાથી આરામશોભાનું પોતાના પુત્ર પાસે જવું અને રાજાને હાથે પકડાવું
      આ બાજુ આરામશોભા નાગદેવને કહે છે કે મારાથી બાળકનો વિરહ સહેવાતો નથી; બાળકને હું જોઈ શકું એવું કંઈક કરો. નાગદેવે કહ્યું કે તું તારા બાળકને મળી શકે તેમ હું મારી દૈવીશક્તિથી કરીશ, પરંતુ સૂર્યોદય થતાં પહેલાં જો તું પાછી નહીં ફરે તો હું મૃત્યુ પામીશ અને તારા ચોટલામાંથી મરેલો નાગ પડશે તેનાથી તને એની ખાતરી થશે. સૂર્યોદય પહેલાં પાછા ફરવાનું વચન આપીને આરામશોભા પોતાના પુત્ર પાસે ગઈ. પુત્રને એણે ખૂબ રમાડ્યો, તેની આસપાસ પોતાના આરામમાંથી ખૂબ ફૂલો અને ફળ પાથર્યા અને શરત પ્રમાણે સમયસર પાછી વળી.

      સવારે દાસીએ બાળકની પાસે પડેલાં ફળ-ફૂલની વાત કહી. રાજાએ એ નજરે જઈને જોયું. તેણે રાણીને પૂછ્યું કે આ ફળ-ફૂલ ક્યાંથી ? રાણીએ કહ્યું કે મેં આરામનું સ્મરણ કર્યું હતું તેથી તે આવ્યો હતો અને આ તેનો પ્રભાવ છે. રાજાએ રાણીને ફરીથી અત્યારે જ આરામને બોલાવવાનું કહ્યું ત્યારે રાણીએ કહ્યું કે હું રાત્રે જ તેને બોલાવી શકું, અત્યારે તે નહીં આવે. એટલે રાજાને થયું કે નક્કીપોતાની પ્રાણપ્રિયા આવી હોવી જોઇએ. રાજાએ ફરી આરામને અત્યારે જ બોલાવવાનો આગ્રહ કર્યો અને બીજી કોઈ પણ વાત સાંભળવાની ના પાડી. રાજાના આ રીતના આગ્રહને કારણે રાણી મૂંઝાઈ ગઈ અને તે જવાબ આપ્યા વિના મૂંગી રહી.

      બીજા દિવસે રાત્રીના ચોથા પ્રહરે આરામશોભા પુત્રને મળવા માટે ફરીને આવી. તે જ્યારે પાછી વળતી હતી ત્યારે રાજાએ તેને પકડી લીધી. રાજાએ આરામશોભાને કહ્યું કે આટલા દિવસ તું છુપાઇને છાની રહી પરંતુ હવે તને હું જવા નહીં દઉં;તારા વિના મને સહેજે ગમતું નથી. આરામશોભાએ રાજાને કહ્યું, “તમે તો મારા હૈયાના હાર છો, તમને હું કેવી રીતે દુઃખ દઉં? મારે પણ તમારી પાસે રહેવું છે, પરંતુ હમણાં મને જવા દો. હું રોકાઈ શકું તેમ નથી. મારે વચન પાળવાનું છે.” રાજાએ આરામશોભાને કારણ કહેવા માટે ખૂબ વિનવણી કરી. આરામશોભાએ રાજાને કહ્યું કે મારા પર આટલું બધું હેત રાખો છો તો આગ્રહ ન કરો; હું તમને કાલે ચોક્કસ કારણ કહીશ. પરંતુ રાજાએ હાથમાં આવેલ ચિંતામણિને છોડવાની ના પાડી. આરામશોભાએ કહ્યું : “અત્યારે તમે જીદ કરીને કારણ પૂછો છો પરંતુ જાણશો પછી પસ્તાશો. મેં આપેલું વચન નકામું જશે અને એથી મને ખૂબ દુઃખ થશે.” આમ રાણીએ રાજાને ખૂબ સમજાવ્યો પણ તે ન માન્યો.
  • રાણીથી થયેલો વચનભંગ અને નાગદેવનું મૃત્યુ
      આરામશોભાએ માંડીને બધી વાત રાજાને કરી, અને વાત પૂરી કરતાં સવાર પડી ગઈ. રાણીના શ્યામમનોહર ચોટલામાંથી મરેલા નાગદેવ ખરી પડ્યા.
     
      રાણી વિલાપ કરવા લાગી : “દેવ, હું તમારે શરણે નિર્ભય રહેતી હતી. તમે મને છોડી. હવે મારે કોનું શરણું? કોણ મારું દુઃખ હરશે? હવે હું અભાગણી થઈ.” આમ વિલાપ કરતાં-કરતાં તો તે બેશુદ્ધ થઇને જમીન પર ઢળી પડી. શીતળ સુગંધી પવન નાખીરાણીને શુદ્ધિમાં લાવીને રાજાએ કહ્યું કે તેં મને વાર્યો છતાં હું ના માન્યો અને હઠ કરી પરંતુ હવે તું દુઃખી થઈશ નહીં;તને દુઃખી જોઈ હું વધારે દુઃખી થાઉં છું. જે કંઈ બન્યું તેનાથી આરામશોભાને એકસાથે આનંદ અને શોકની લાગણી થઈ.

      હવે રાજાએ પોતાનો રોષ કૃત્રિમ આરામશોભા પર ઉતાર્યો અને તેને ચાબુકના પ્રહાર કરવા લાગ્યો. આરામશોભાએ “મારી બહેનનો કોઇ દોષ નથી. અપરમાએ જ આ કર્યું છે.” એમ કહી પોતાની બહેનને છોડી દેવા વિનવણી કરી. રાજા તો કૃત્રિમ આરામશોભાના બંને કાન કાપી નાખવા અને એ રીતે તેને શિક્ષા કરવા તૈયાર થયો હતો, પરંતુ આરામશોભાના કહેવાથી તેને અભયદાન આપ્યું. રાજાએ આરામશોભાના પિતા પાસેથી પોતે આપેલાં બાર ગામ લઈ લેવા અને એની માતાને દેશનિકાલ કરવા આજ્ઞા કરી. પરંતુ આરામશોભાએ રાજાના કોપથી પોતાનાં માતાપિતાને બચાવ્યાં.

      કેટલાક સમયના વિયોગ પછી, આમ, રાજારાણી ભેગાં થયાં અને સંસારનાં સર્વ સુખ ભોગવવા લાગ્યાં. તેમના દિવસો ઘડીની જેમ વીતતા હતા. એક દિવસ રાજા-રાણી બેઠાં હતાં ત્યારે રાણીએ રાજાનેપૂછ્યું કે પહેલાં આપણે દુઃખી થયાં અને હવે સુખી છીએ. આ બધું આપણાં કયાં કર્મોને કારણે થયું એ કોઇ અતિજ્ઞાની સાધુ આવે તો આપણે તેમની પાસેથી જાણીએ અને આપણા મનની ભ્રાંતિ દૂર કરીએ.
  • ચંદ્રસૂરીશ્વર મુનિનું આગમન, જિનધર્મનો ઉપદેશ અને આરામશોભાનો આગલો ભવ
      રાજા અને રાણી આમ વાત કરતાં હતાં ત્યારે જ વનપાલે આવીને કહ્યું કે ચંદનવન નામના ઉદ્યાનમાં બત્રીસ ગુણે ગુણવાન ચંદ્રસૂરીશ્વર મુનિ આવ્યા છે. રાજાએ રાણીને કહ્યું કે આપણે જે ગુરુની રાહ જોતાં હતાં તે આજે આવ્યા છે; આપણો મનોરથ પૂર્ણ થશે.રાજા-રાણી ગુરુને મળવા ચંદનવનમાં ગયાં. ગુરુને વંદન કરી તેમની પાસે બેઠાં. ગુરુએ આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ એવા જિનધર્મની વાત કરી અને ધર્મનું પાલન કરીને કર્મબંધનમાંથી મુક્ત થવાનો ઉપદેશ આપ્યો. આ સાંભળીને આરામશોભાએ ગુરુને પોતાનાથી આગલા ભવમાં કેવાં કર્મોનો સંચય થયો છે તે વિશે પૂછ્યું. જવાબમાં મુનિએ આરામશોભાના પૂર્વભવની વાત કરી.
  • કુલધર શેઠની ઉપેક્ષિત આઠમી પુત્રી અને પરદેશી યુવાન નંદન સાથે તેનાં લગ્ન
      ચંપા નગરીમાં કુલધર નામે એક ધનવાન શેઠ રહેતા હતા. તેમને સાત પુત્રી હતી. દરેકને શેઠે સંપન્ન ઘરમાં પરણાવી. આ કુલધર શેઠને ત્યાં આઠમી પુત્રીનો જન્મ થયો. તે કમનસીબ હતી. ઘરમાં તેનો કોઈ આદર થયો નહીં. સમય પસાર થતો ગયો અને આ કન્યા યુવાન થઈ. શેઠે આ કન્યા કોઈને ગળે વળગાડી દેવાનું વિચાર્યું.

      એક દિવસ ખૂબ થાકેલો, મેલાં કપડાં પહેરેલો એક પરદેશી ચંપા નગરીમાં આવ્યો. શેઠે પોતાની આઠમી કન્યાને આ યુવાન સાથે પરણાવવાનો વિચાર કર્યો. તેનું નામ, ગામ, માતા-પિતા વગેરે વિશે પૃચ્છા કરી. આગંતુકે કહ્યું : “હું કોસલા નગરીના વણિક નંદીનો પુત્ર છું. મારું નામ નંદન છે. મારું ધન અને ઘર બધું જતું રહ્યું તેથી ધન કમાવા માટે ચૌડ દેશ ગયો હતો. ત્યાં વસંતદેવ નામે વેપારીએ મને આ પત્ર લઇને શ્રીદત્ત શેઠને આપવા મોકલ્યો છે, મને તેમનું ઘર બતાવો." .

      કુલધર શેઠે વિચાર્યું કે આ ધન વિનાનો પણ સ્વાભિમાની વાણિયો છે તે મારી પુત્રીને છોડી નહીં દે અને સારી રીતે રાખશે; આને જ મારી પુત્રી પરણાવું. પછી જ્યારે નંદન પત્ર આપીને પાછો ફર્યો ત્યારે કુલધર શેઠે તેનું સારી રીતે સ્વાગત કર્યું અને તેને પોતાની પુત્રી સાથે લગ્ન કરવા કહ્યું. નંદને કુલધર શેઠની વાત માની અને તેમની આઠમી કન્યા સાથે તેણે લગ્ન કર્યા. લગ્ન થયા પછી શ્રીદત્તશેઠે નંદનને કહ્યું કે જો તારે ચૌડ દેશ પાછા ન ફરવું હોય અને અહીં જ રહેવું હોય તો તું સુખેથી રહે; હું વળતો સંદેશો આપવા માટે બીજા માણસને મોકલીશ. પરંતુ નંદને ચૌડ દેશ પાછા ફરવાનું જ કહ્યું.
  • ચૌડ દેશ જવા નીકળેલા નંદને ભાથું ખૂટવા આવતાં પત્નીનો કરેલો ત્યાગ
      શ્રીદત્ત શેઠે આપેલો પત્ર અને કુલધર શેઠે આપેલ ભાથું લઈને નંદન તેની પત્ની સાથે ચૌડ દેશ જવા નીકળ્યો. ઉજ્જયિની સુધી આવતાં નંદનને થયું કે સ્ત્રી સાથે હોવાને કારણે ચાલવાનું ધીમું થાય છે અને તેથી ભાથું છેક સુધી પહોંચશે નહીં, તો હું એને રાત્રે સૂતી મૂકીને જતો રહું. પોતાની પત્નીને તેણે કહ્યંો કે ભાથું ખૂટ્યું છે અને આપણે ભીખ માગવી પડશે. પત્નીએ કહ્યું કે જે કરવું પડે તે કરીશું પરંતુ મને તમારી સાથેરાખજો; કુળવાન સ્ત્રીને તેનો પતિ જ સર્વસ્વ હોય છે. પરંતુ નંદને પત્નીની વાત કંઈ કાને ધરી નહીં. રાત્રે પથિકશાળામાં બંને સૂતાં હતાં ત્યારે નંદન વધેલું ભાથું લઈને પત્નીને નિરાધાર મૂકીને ચાલ્યો ગયો.

      સવારે નંદનપત્નીએ જ્યારે જોયું કે ભાથું લઈને પતિ પોતાને મૂકીને જતો રહ્યો છે ત્યારે તેણે ઘણો વિલાપ કર્યો અને પતિને ફિટકાર વરસાવ્યો. નંદનપત્નીએ વિચાર્યું કે અત્યારે જો તે બાપને ઘેર જાય તો તેનો આદર ન થાય તેથી ત્યાં ન ગઈ.
  • નંદનપત્નીને મળેલા માણિભદ્ર શેઠને ત્યાં આશ્રય અનેએના તપથી સૂકી વાડી લીલી થવી
      ઉદાસ ચિત્તે નંદનપત્નીએ ઉજ્જયિનીમાં પ્રવેશ કર્યો. રસ્તે ચાલતાં તેણે એક સજ્જન માણસને એક ઘરમાં બેઠેલો જોયો. નંદનપત્નીએ તેને પોતાની ઓળખ આપી અને આશરો આપવા વિનંતી કરી. માણિભદ્ર નામના એ શેઠે તેને આશરો આપ્યો. થોડા સમયમાં જમીઠી વાણીથી નંદનપત્નીએ ઘરમાં સૌનાં મન જીતી લીધાં.

      માણિભદ્ર શેઠે પોતાના નોકરોને નંદનની શોધ કરવા માટે મોકલ્યા પરંતુ નંદન ક્યાંય મળ્યો નહીં. ત્યાર પછી શેઠે નંદનપત્ની એ કુલધર શેઠની દીકરી જ છે એની ખાતરી કરવા માણસ મોકલ્યા. નંદનપત્નીની સાચી ઓળખ થતાં શેઠે તેનો ખૂબ આદર કર્યો.

      કુલધરપુત્રી શેઠને ઘેર રહીને દેવગૃહમાં સેવા, પૂજા, તપ વગેરે કરતી. શેઠ જે પૈસા આપતા તે પૈસા દેવગૃહમાં વાપરતી. તેણે તે પૈસામાંથી દેવગૃહમાં ત્રણ છત્ર પણ ચડાવ્યાં. એક વાર કુલધરપુત્રીએ માણિભદ્ર શેઠને ચિંતામાં જોયા. તેણે શેઠને ચિંતાનું કારણ પૂછ્યું. શેઠે કહ્યું, “ચિંતા તો ઘણી છે પરંતુ જે ચિંતા દૂર કરી શકે તેને ચિંતા વિશે કહીએ તો અર્થ સરે.” કુલધરપુત્રીએ ચિંતાનું કારણ કહેવા બહુ આગ્રહ કર્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું કે “રાજાએ મને ખુશ થઈને ફુલ-ફળથી ભરેલી વાડી આપી હતી તે સુકાઈ ગઈ છે; ઘણા ઉપાય કર્યા પણ ફરીથી ફળ-ફૂલ આવતાં નથી, તેથી મને ચિંતા થાય છે.”

      માણિભદ્ર શેઠની વાત સાંભળીને કુલધરપુત્રીએ કહ્યું કે તમે આ પરિસ્થિતિથી દુઃખી થશો નહીં. હું મારા શીલપ્રભાવથી વાડી ફળ-ફૂલથી ભરી દઈશ. આમ કહીને કુલધરપુત્રીએ ત્યાં જ પ્રતિજ્ઞા કરી કે જ્યાં સુધી આ વાડી લીલી નહીં થાય ત્યાં સુધી હું ચારે આહાર કરીશ નહીં. શેઠે કુલધરપુત્રીને કહ્યું, “આટલી વિષમ પ્રતિજ્ઞા તેં કરી પરંતુ હવે પાળીશ કેવી રીતે?" પરંતુ કુલધરકન્યાએ તો જિનમંદિરમાં જઈ મન એકાગ્ર કરી શાસનદેવીનું ધ્યાન કરવા માંડ્યું. ત્રીજે દિવસે શાસનદેવીએ કુલધરકન્યાને આટલી વિષમ પ્રતિજ્ઞા કરવાનું કારણ પૂછ્યું. કુલધરકન્યાએ દેવીને પૂછ્યું કે આ વાડી કેમ સુકાઈ ગઈ છે? દેવીએ કહ્યું કે આ તો દુષ્ટ વ્યંતરનું કૃત્ય છે. કુલધરકન્યાએ દેવીને વાડી ફરીથી નવપલ્લવિત કરવા કહ્યું. શાસનદેવીએ કહ્યું કે તારા શીલપ્રભાવથી વાડી નવપલ્લવિત થશે; તે અઠમનું તપ કર્યું છે તેનું હવે તું પારણું કરી લેજે. કુલધરપુત્રીનેઆમ હૈયાધારણ આપી દેવી પોતાને સ્થાનકે ગયાં.

      કુલધરકન્યાએ બીજે દિવસે માણિભદ્ર શેઠને વાત કરી. શેઠ વાડી જોવા ગયા અને ફળ-ફૂલથી ભરેલી લીલી વાડી જોઇને ખૂબ ખુશ થયા. તેમણે કુલધરકન્યાને કહ્યું કે તારા શીલપ્રભાવથી આ વન લીલંપ થયું છે;તું મારે ઘેર કુળદેવતા સમાન છે. લોકો પણ કુલધરકન્યાના શીલપ્રભાવથી ખુશ થયા અને કહેવા લાગ્યા કે માણિભદ્ર શેઠ પુણ્યાત્મા છે; તેમના ઘરમાં રત્નચિંતામણિ જેવી કુલધરકન્યા છે; એનું મુખ જોવાથી દુઃખ દૂરથાય અને ચરણરજ લેવાથી શરીર નિર્મળ થાય.

      લોકોને મુખે પોતાની યશગાથા સાંભળતી ને ખૂબ આદર પામતી કુલધરકન્યા જિનમંદિરમાંથી માણિભદ્ર શેઠને ઘેર ગઈ. પછી સાધુ વગેરેને દાન આપીને તેણે અઠમના વ્રતનું પારણું કર્યું. શેઠ મનમાં વિચાર્યું કે કુલધરકન્યાએ મારી આબરૂ વધારી છે, તેથી હું તેને મારા ઘરમાં સુખેથી રાખીશ. ઘરમાં સૌ કુલધરકન્યાને આદરમાનથી રાખવા લાગ્યા.
  • કુલધરકન્યાનું ધર્મમય જીવન. સમાધિમરણ અને આરામશોભાનો અવતાર
      કુલધરકન્યા રાત્રે સૂતાંસૂતાં પોતાના જીવન વિશે વિચાર કરવા લાગી. તેને થયું કે, “ધન્ના અણગાર વગેરેએ ધનસંપત્તિનો ત્યાગ કરીને સંયમ અને તપનો માર્ગ સ્વીકાર્યો હતો, જ્યારે મારે તો આ સંસારમાં કોઈ સુખ નથી, છતાં હું સંસાર છોડી શકતી નથી. એટલું મારું પુણ્ય કે હું જૈનધર્મ પામી. દીક્ષા લેવાનું મારે માટે શક્ય નથી પણ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહી શ્રાવકવ્રત બરાબર પાળીશ. તપ અને ધ્યાન વડે પુણ્ય સંચિત કરીશ." આમ વિચારીને કુલધરકન્યાએ શરીરની મમતા છોડી દીધી. તેણે ક્રમશઃ તપ કરીને દેહને કૃશ કર્યો. અંતે અણસણવ્રત લીધું. છેવટે સમાધિપૂર્વક મૃત્યુ પામીને એ સૌધર્મ નામના દેવલોકમાં ગઈ. ત્યાંથી બીજા અવતારમાં તે બ્રાહ્મણપુત્રીવિદ્યુત્પ્રભા થઈ. માણિભદ્ર શેઠ દેવલોકમાં થઈ નાગકુમાર તરીકે અવતર્યા, જેણે તેના પર ઉપકાર કર્યો.
  • આરામશોભાને મળેલાં કર્મફળ
      ચંદ્રસૂરીશ્વર મુનિએ આરામશોભાના પૂર્વભવનું વૃત્તાંત કહીને કયાં કર્મોનાં કયાં ફળ એને મળ્યાં તે સમજાવ્યું, “કુલધરને ઘરે અજ્ઞાન અને મિથ્યાત્વભરી જિંદગી જીવી તેને પરિણામે આ જીવનના પૂર્વ ભાગમાં તારે પીડા સહન કરવાની આવી અને માણિભદ્રને ઘરે તેં જે ધર્મમય જીવન ગાળ્યું તેને પરિણામે હવે તને ઉત્તરોત્તર સુખ મળવા લાગ્યું છે. જિનમંદિરના બગીચાને તે નવપલ્લવિત કર્યો હતો તેના ફળ રૂપે તારી પાછળ સુખદાયક આરામ ચાલે છે અને દેવને ત્રણ છત્ર ચડાવ્યાં હતાં. તેથી તને હંમેશની છાયા મળેલી છે. જિનપૂજા કરી તેને લીધે રાજ્યશ્રીની ઇચ્છા સિદ્ધ થઈ, રાજાને પ્રિય બની અને હવે મોક્ષનું ફળ પ્રાપ્ત કરીશ.”
  • દીક્ષા અને મોક્ષ
      મુનિવરનો ઉપદેશ સાંભળીને આરામશોભાને વૈરાગ્ય ઊપજ્યો અને તેણે રાજા પાસે દીક્ષા લેવાની અનુમતિ માગી. રાજા પણ પુત્રને રાજ્ય સોંપી દીક્ષા લેવા તૈયાર થયા. બંનેએ આ રીતે દીક્ષા લીધી. અને સિદ્ધાંતજ્ઞાન અને વૈરાગ્યગુણે રાજાએ મુનિરાજનું સ્થાન મેળવ્યું ને આરામશોભાએ પ્રવર્તિનીપદ પ્રાપ્ત કર્યું. આચાર્ય અનશન કરી કાળધર્મ પામ્યા પછી આ બંને પણ સુખપૂર્વક મરણ પામી, દેવલોકમાં ગયાં અને ત્યાંથી પાછાં મનુષ્યની ગતિ પામ્યાં. આ રીતે કેટલાક દેવનરભવ કરીને એ મોક્ષપદને પામશે. આ તીર્થંકરની ભક્તિનું ફળ.
* * *


0 comments


Leave comment